Дар шароити зиндагии муосир стресс ба як ҷузъи қариб ҷудонашавандаи ҳаёти инсон табдил ёфтааст. Тағйироти босуръати иҷтимоӣ, фишорҳои иқтисодӣ, масъулиятҳои касбӣ ва мушкилоти муносибатҳои байнишахсӣ боис мегарданд, ки инсон пайваста дар ҳолати шиддати равонӣ қарор гирад. Бо вуҷуди ин, на ҳама одамон дарк мекунанд, ки стресс на танҳо як эҳсоси муваққатии асабоният, балки равандест, ки метавонад ба тамоми фаъолияти организм таъсири ҷиддӣ расонад.
Аз нигоҳи илмӣ, стресс ҳолатест, ки дар он талаботи зиндагӣ аз имкониятҳои воқеии инсон зиёд мешаванд. Яъне вақте шахс эҳсос мекунад, ки захираҳои ҷисмонӣ ё равонии ӯ барои бартараф кардани мушкилоти пешомада кофӣ нестанд, организм ба ин ҳолат бо як силсила вокунишҳо ҷавоб медиҳад. Ин вокунишҳо метавонанд ҳам дар сатҳи равонӣ ва ҳам дар сатҳи ҷисмонӣ зоҳир шаванд.
Стресс падидаи бисёрҷанба мебошад. Он на танҳо ба ҳолати рӯҳии инсон, балки ба равандҳои физиологӣ ва биохимиявии организм низ таъсир мерасонад. Масалан, ҳангоми стресс фаъолияти дилу рагҳо фаъолтар мешавад, сатҳи гормонҳо тағйир меёбад, нафаскашӣ тезтар мегардад ва организм ба ҳолати “омодагӣ” мегузарад. Ин гуна тағйирот нишон медиҳанд, ки стресс як механизми табиии муҳофизатии организм мебошад.
Бо вуҷуди ин, сабабҳои ба вуҷуд омадани стресс метавонанд гуногун бошанд. Онҳо метавонанд аз муҳити беруна сарчашма гиранд, мисли садои баланд, шароити номусоиди иқлим, мушкилоти иқтисодӣ ё муноқишаҳои иҷтимоӣ. Ҳамзамон, омилҳои дохилӣ, аз ҷумла тарс, нигаронӣ, зиддиятҳои дохилӣ ва интизориҳои аз ҳад зиёд низ метавонанд ба пайдоиши стресс мусоидат намоянд. Муҳим он аст, ки барои ҳар як инсон дараҷаи таъсири ин омилҳо гуногун мебошад.
Дар баробари ин, стресс бо эҳтиёҷоти инсон робитаи зич дорад. Инсон на танҳо ба қонеъ гардонидани талаботи физиологӣ, балки ба эҳсоси амният, озодӣ, худмуайянкунӣ ва рушди шахсӣ низ ниёз дорад. Вақте ин эҳтиёҷот қонеъ намешаванд, эҳсоси норозигӣ ва шиддати равонӣ афзоиш меёбад, ки метавонад ба стресс оварда расонад.
Масъалаи стрессро бидуни баррасии мафҳуми саломатӣ пурра фаҳмидан имконнопазир аст. Саломатӣ танҳо набудани беморӣ нест, балки ҳолати некӯаҳволии ҷисмонӣ, равонӣ ва иҷтимоиро дар бар мегирад. Аз ин рӯ, таъсири стресс ба саломатӣ низ бояд дар ин се самт арзёбӣ гардад. Стресси кӯтоҳмуддат метавонад ба мутобиқшавии организм мусоидат намояд ва қобилияти инсонро барои муқобила бо мушкилот баланд бардорад. Аммо стресси дарозмуддат ва шадид метавонад боиси вайрон шудани фаъолияти узвҳо, паст шудани масуният ва пайдоиши бемориҳои гуногун гардад.
Дар таҳқиқоти илмӣ, аз ҷумла дар корҳои олим Ганс Селье, стресс ҳамчун ҷавоби умумии организм ба ҳар гуна таъсири беруна ва дохилӣ тавсиф мешавад. Ӯ нишон додааст, ки новобаста аз табиати ангезанда, организм ба стресс бо як низоми умумии вокуниш — фаъолшавии системаи гормонӣ ва тағйироти физиологӣ — ҷавоб медиҳад. Ин раванд, ки бо номи синдроми умумии мутобиқшавӣ маъруф аст, дар ҳолати мӯътадил ба инсон кӯмак мекунад, аммо дар ҳолати аз ҳад зиёд метавонад зараровар гардад.
Ҳамин тавр, стресс падидаест, ки дар ҳаёти инсон нақши дугона дорад. Аз як тараф, он механизми мутобиқшавӣ ва рушди қобилиятҳои инсон мебошад, аз тарафи дигар, дар ҳолати назоратнашуда метавонад ба саломатии ҷисмонӣ ва равонӣ зарари ҷиддӣ расонад. Аз ин рӯ, дарки дурусти моҳияти стресс ва омӯзиши роҳҳои идоракунии он барои нигоҳ доштани саломатӣ ва баланд бардоштани сифати зиндагӣ аҳамияти муҳим дорад.
