Сил бемории сироятие мебошад, ки онро микобактерияҳои гурӯҳи Mycobacterium tuberculosis complex ба вуҷуд меоранд. Аз руи маълумоти Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ ҳар сол тақрибан 10 миллион ҳодисаи нави беморӣ ва тақрибан 1,4 миллион фавт аз сил ба қайд гирифта мешавад.
Одатан, сироят ба шуш таъсир мерасонад, аммо метавонад ба буғумҳо, устухонҳо, чашмҳо, пӯст ва ҳатто системаи асаб низ таъсир расонад. Сил бемории иҷтимоӣ буда, барои атрофиён хатар дорад. Бар хилофи тасаввуроти маъмул, сил на ҳамеша бо сулфа ва хунтуфкунӣ зоҳир мешавад. Дар асл, нишонаҳои беморӣ гуногунанд, зеро сироят метавонад на танҳо ба шуш, балки ба ҳама узвҳо ва бофтаҳои бадан, ба истиснои мӯй ва нохунҳо, таъсир расонад.
Ҳолатҳои ин беморӣ аз замонҳои қадим маълуманд. Масалан, тағйироти хоси сил дар сутунмӯҳра дар скелети одаме, ки дар асри санг зиндагӣ мекард, тақрибан 5 ҳазор сол пеш пайдо шудааст. Чунин тағйирот дар ҷасадҳои мумиёшудаи мисриён, ки 2-3 ҳазор сол пеш аз милод вафот кардаанд, низ мушоҳида шудааст. Дар бораи зуҳуроти хоси сил — сулфаи бардавом, балғам, хунтуфкунӣ ва хастагӣ табибони маъруфи қадим Гиппократ, Гален ва Ибни Сино навиштаанд. Онҳо дарк карда буданд, ки он бемории хавфноки сироятист. Мисоли аҷиби таърихӣ: дар дафтарҳои Бобилӣ ҳуқуқи бекор кардани издивоҷ бо зани гирифтори сил навишта шуда буд.
Касалӣ аз сабаби ба бадани одам ворид шудани микобактерияи сил (номи дигари он батсилла ё чӯбчамикроби Кох) инкишоф меёбад. Он ба омилҳои номусоиди беруна, монанди хушккунӣ, намӣ ва тағйирёбии ҳарорат хеле тобовар аст (то 80-90℃ гармӣ ва то -260℃ сардиро таҳаммул мекунад). Инчунин, ин чӯбча ба аксар омилҳои кимиёвӣ ва физикӣ, ба истиснои нури офтоб тобовар аст. Ҳангоми таъсири нури ултрабунафш он пас аз 10-15 дақиқа мемирад. Девори чорқабатаи бактерия, ки аз кислотаҳои миколӣ иборат аст, муқовимати баланди бемориро ба таъсири кислота таъмин мекунад, аз ин рӯ, чӯбчамикроби Кохро микобактерияи ба кислота тобовар меноманд.
Сил бештар бо роҳи ҳавоӣ-қатраӣ интиқол меёбад: микобактерияҳо дар атрофи бемор ҳангоми сулфидан, атса задан ва хандидан паҳн мешаванд.
Роҳҳои дигари интиқоли сирояти сил: ҳаво ва чанг: қатраҳои хушкшудаи балғам ва луоб бо чанг ба ҳаво мебароянд ва аз он ҷо ба бадани одам ворид мешаванд;
ғизоӣ: сироят ҳангоми истеъмоли шири сироятшуда ё гӯшти ҳайвоноти бемор ба амал меояд;
тамос: ҳангоми мубодилаи ашёи гигиенаи шахсӣ, зарфҳо ва ғайра.;
дохилираҳимӣ: аз модари бемор ба кӯдак (ниҳоят кам).
Агар микобактерияҳои сил ба бадан ворид шаванд, ин маънои онро надорад, ки шахс албатта бемор мешавад.Омилҳое, ки ба эҳтимолияти сироят таъсир мерасонанд инҳоянд:
-давомнокии тамос бо шахси бемор;
-миқдори сироят, яъне миқдори микобактерияҳои сил, ки аз шахси бемор гирифтааст;
-ҳолати системаи масунияти тамосгиранда.
Аксар вақт сирояти ибтидоӣ ноаён мегузарад ва микобактерияҳо мемиранд. Аммо, кӯдакони хурдсол ва калонсолони дорои иммунитети заиф метавонанд сирояти ибтидоиро бо гиреҳҳои варами лимфа ва баъзан осеби узвҳои ғайр аз шуш инкишоф диҳанд. Давраи инкубатсионии сил ба таври васеъ фарқ мекунад.
Дар баъзе одамон, микобактерия дар бадан бе бемории фаъол зинда мемонад. Ин шакли силро пинҳонӣ меноманд. Дар ин шакл сироят метавонад дар бадан муддати тӯлонӣ, баъзан дар тӯли ҳаёт бидуни зоҳиршавӣ вуҷуд дошта бошад.
Аз руи маълумоти Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ тақрибан чоряки аҳолии Замин дорандаи ангезаи бемории сил мебошанд. Агар иммунитети чунин одамон суст шавад, шакли пинҳонии беморӣ метавонад ба шакли фаъол ва сироятӣ табдил ёбад.
Ҳамин тариқ, беморӣ бо ду роҳи асосӣ инкишоф меёбад:
сили ибтидоӣ: раванди сил фавран пас аз сироят оғоз меёбад;
сили дуюмдараҷа: манбаъҳои сирояти сил, ки аллакай дар бадани шахси сироятёфта буданд, дар заминаи сустшавии масуният фаъол мегарданд ё микобактерияҳои сил аз берун дубора ба бадан ворид мешаванд (суперинфексияи экзогенӣ).
Аломатҳои сил хеле гуногунанд. Баланд шудани ҳарорати бадан, хусусан ногањонӣ, араќкунии шабона, заъф, хастагию беҳолӣ, кам шудани иштиҳо, талафи вазн, асабоният.
Ҳангоми осеби шуш одатан сулфа, баъзан бо хунтуфкунӣ руй медињад.
Дар мавриди сили берун аз шуш муайянсозии аломатҳои мушаххаси беморӣ боз ҳам мушкилтар аст, зеро онҳо воқеан аз нишонаҳои бемориҳои дигар фарқе надоранд. Масалан, сили сутунмӯҳра боиси дарди сутунмӯҳра ва сили гурда боиси пайдоиши хун дар пешоб мегардад.
Барои аксари одамон, сил бо бемории шуш алоқаманд аст ва ин бесабаб нест: микобактерияҳо воқеан бештар ба шуш таъсир мерасонанд.
Нишонаҳои бемории сили шуш сулфаи балғамдор аст, ки зиёда аз 3 ҳафта давом мекунад, ҳамчунин дарди қафаси сина ҳангоми нафаскашӣ, гемоптиз, ҳарорати тӯлонӣ аз 37,5 °C боло, заифӣ, арақи шабона ва талафи вазн.
Усули асосии барвақт ошкор кардани сили шуш флюорография (таҳқиқи рентгении ҳуҷайраи сина) мебошад. Мутаассифона, он дақиқии баланд надорад. Усули муосири ташхиси нур томографияи компютерии (КТ) узвҳои ҳуҷайраи сина. Он имкон медиҳад, ки зарари шуш дар бемории сил бо дақиқии баланд арзёбӣ карда шавад. Инчунин, ташхиси микроскопии иттилоотии балғам барои мавҷудияти микобактерияҳои сил: санҷиш тақрибан нисфи ҳолатҳои воқеии бемориро муайян мекунад.
Барои ташхиси иловагии сил, аз ҷумла шаклҳои берун аз шуш, усулҳои молекулавӣ-биологӣ истифода мешаванд, ки яке аз онҳо арзёбии сатҳи антитело (сафедаҳои муҳофизатӣ, ки системаи масуният ҳангоми ҳамлаи организм ба микобактерияҳои сил истеҳсол мекунад) мебошад.
Ба табобати сил табиби фтизиатр машғул мешавад. Тибқи дастурҳои клиникӣ, роҳи асосии табобати ҳама гуна сил, ҳам шуш ва ҳам берун аз шуш, муолиҷаи антибиотикӣ мебошад. Дар ин ҳолат, табиб маҷмӯи доруҳои зидди сил ва антибиотикҳоро интихоб мекунад, то афзоиши микобактерияҳои силро боздорад ва онҳоро нобуд кунад.
Агар табобат саривақт оғоз шавад ва бемор ягон оризаи ҷиддие ба монанди сирояти ВНМО надошта бошад, бемории силро табобат кардан мумкин аст, аммо он тулонӣ хоҳад буд. Аз ин ру, бо сабру устуворӣ метавон силро мағлуб кард.
Тадбирҳои асосии пешгирии сил инҳоянд:
-риояи гигиенаи шахсӣ,
-тозакунии мунтазами хона,
-риояи тарзи ҳаёти солим,
-эмкунии саривақтии ваксинаи БЦЖ.
Фароҳамсоз Садоқат НАҶМИДДИНЗОДА, «Даво»
